Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanının üzerinden 103 yıl geçti. Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde yürütülen Milli Mücadele'nin ardından 29 Ekim 1923'te kabul edilen Cumhuriyet, Türk devletinin yönetim biçimini belirleyen tarihi bir dönüm noktası oldu.
Cumhuriyet'in ilanına uzanan süreçte, 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü'nde alınan karar ve ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde (TBMM) gerçekleştirilen oylama belirleyici rol oynadı.
Milli Mücadele'den Cumhuriyet'e uzanan süreç
Cumhuriyet'e giden yol, Mustafa Kemal Atatürk'ün 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmasıyla başlayan Milli Mücadele döneminde şekillenmeye başladı.
Atatürk, Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Kansu'ya, kazanılacak zaferin ardından kurulacak yönetimin Cumhuriyet olacağını ifade etti. Ancak dönemin siyasi ve askeri koşulları nedeniyle bu düşüncesini kamuoyuyla paylaşmadı.
23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılmasıyla milli egemenlik esasına dayanan yönetimin temelleri atıldı.
24 Temmuz 1923'te Lozan Barış Antlaşması'nın imzalanması ve 13 Ekim 1923'te Ankara'nın başkent ilan edilmesi, yeni Türk devletinin kuruluş sürecindeki önemli gelişmeler arasında yer aldı.
Ancak devletin yönetim biçiminin kesin olarak belirlenmesi ve devlet başkanlığı konusunun çözüme kavuşturulması gerekiyordu.
Ekim 1923'te yaşanan hükümet krizi ve yeni hükümetin kurulamaması, yönetim sisteminde değişiklik yapılması ihtiyacını gündeme taşıdı.
Çankaya Köşkü'nde tarihi karar
28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü'nde akşam yemeğine davet etti.
Yemeğe İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey'in de aralarında bulunduğu isimler katıldı.
Mustafa Kemal Paşa, Türkiye'nin yönetim biçimini değiştirecek kararını burada açıkladı.
Atatürk, Nutuk'ta o gece yaşananları anlatırken, "Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz" sözleriyle kararını arkadaşlarına bildirdiğini ve katılımcıların bu düşünceyi desteklediğini aktardı.
Yemeğin ardından Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa, 1921 Anayasası'nın bazı maddelerinde değişiklik yapılmasını öngören kanun teklifini hazırladı.
Böylece Cumhuriyet'in ilanına ilişkin karar, Meclis'te görüşülmek üzere anayasal bir düzenlemeye dönüştürüldü.
Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te saat 20.30'da ilan edildi
29 Ekim 1923 Pazartesi günü TBMM, Türkiye'nin yönetim biçimini belirlemek amacıyla tarihi bir oturum gerçekleştirdi.
Anadolu Ajansının arşivinde bulunan dönemin Fransızca bültenlerine göre Meclis, saat 18.00'de toplandı.
Anayasa Komisyonu tarafından hazırlanan Cumhuriyet'in ilanına ilişkin teklif milletvekillerinin görüşüne sunuldu.
Görüşmelerde Yunus Nadi Bey başta olmak üzere milletvekilleri yeni yönetim biçimi hakkındaki değerlendirmelerini dile getirdi.
Müzakerelerin ardından 1921 Anayasası'nda değişiklik yapılarak "Türkiye Devleti'nin şekli hükümeti Cumhuriyet'tir." hükmü kabul edildi.
Saat 20.30'da gerçekleştirilen oylamada, oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının kabul oyuyla Cumhuriyet ilan edildi.
Tarihi kararın ardından Meclis salonunda alkışlar yükseldi ve milletvekilleri Cumhuriyet'in ilanını kutladı.
Atatürk ilk Cumhurbaşkanı seçildi
Cumhuriyet'in ilanının hemen ardından Cumhurbaşkanlığı seçimi gerçekleştirildi.
Gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Gazi Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı oldu.
Atatürk, Cumhurbaşkanı sıfatıyla Meclis kürsüsünde yaptığı ilk konuşmada, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesine ve yeni devletin geleceğine ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Konuşmasını ise tarihe geçen şu sözlerle tamamladı:
"Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır."
Cumhuriyet'in ilanının ardından hükümetin kuruluş sistemi de yeniden düzenlendi. İlk hükümeti kurma görevi İsmet Paşa'ya verilirken, Fethi Bey TBMM Başkanlığına seçildi.
29 Ekim, 1925 yılında milli bayram oldu
Cumhuriyet'in ilanı, 29 Ekim 1923 gecesi ve ertesi gün halk tarafından kutlandı.
26 Ekim 1924'te yayımlanan kararnameyle Cumhuriyet'in ilanının 101 pare top atışı ve çeşitli etkinliklerle kutlanması kararlaştırıldı.
19 Nisan 1925'te kabul edilen yasal düzenlemeyle 29 Ekim, milli bayram olarak ilan edildi.
O tarihten bu yana her yıl Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanan 29 Ekim, 2026 yılında 103. yıl dönümüne ulaştı.
Mustafa Kemal Atatürk'ün 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü'nde dile getirdiği "Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz" sözü ise Cumhuriyet'in kuruluş sürecinin simgelerinden biri olarak tarihteki yerini koruyor.
