Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde 29 Ekim 1923’te ilan edilen Türkiye Cumhuriyeti, kuruluşunun 103’üncü yıl dönümünü kutluyor.
Milli Mücadele’nin zaferle tamamlanmasının ardından Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından kabul edilen Cumhuriyet’in ilanı, Türk siyasi tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.
Cumhuriyet’e uzanan tarihî süreç
Cumhuriyet’in temelleri, Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla başlayan Milli Mücadele döneminde atıldı.
Atatürk, Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Kansu ile yaptığı görüşmede, zaferin ardından kurulacak yönetim biçiminin Cumhuriyet olacağını dile getirdi. Ancak dönemin koşulları nedeniyle bu düşüncesini bir süre kamuoyuyla paylaşmadı.
23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılmasıyla millet egemenliğine dayalı yönetimin ilk adımları atılırken, 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanması Türkiye’nin bağımsızlığının uluslararası alanda tanınmasını sağladı.
13 Ekim 1923’te Ankara’nın başkent ilan edilmesiyle yeni devletin siyasi yapılanmasında önemli bir aşama kaydedildi.
27 Ekim 1923’te hükümetin istifasının ardından yeni hükümetin oluşturulamaması ise yönetim sistemine ilişkin düzenleme ihtiyacını gündeme getirdi.
Çankaya’da tarihî karar: Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz
Mustafa Kemal Paşa, 28 Ekim 1923 akşamı yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü’nde düzenlenen akşam yemeğinde bir araya getirdi.
İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey’in de bulunduğu yemekte Cumhuriyet’in ilan edilmesi yönündeki karar açıklandı.
Atatürk, daha sonra Nutuk’ta anlattığı bu tarihî geceyi, “Yemek sırasında 'Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz' dedim.” sözleriyle aktardı.
Toplantıdakilerin kararı desteklemesinin ardından izlenecek yol belirlendi. Aynı gece Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, 1921 Anayasası’nda değişiklik yapılmasını öngören kanun teklifini hazırladı.
Cumhuriyet 158 milletvekilinin oyuyla ilan edildi
29 Ekim 1923 Pazartesi günü TBMM’de Cumhuriyet’in ilanına ilişkin tarihî görüşmeler gerçekleştirildi.
Anadolu Ajansının arşivindeki dönemin Fransızca bültenlerine göre, Meclis saat 18.00’de toplandı.
Anayasa Komisyonu tarafından hazırlanan teklifin görüşülmesinin ardından 1921 Anayasası’nda değişiklik yapılarak devletin yönetim biçiminin Cumhuriyet olduğu hükme bağlandı.
Saat 20.30’da gerçekleştirilen oylamada, oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının kabul oyuyla Cumhuriyet ilan edildi.
Meclisteki karar, milletvekilleri tarafından alkışlarla ve “Yaşasın Cumhuriyet” sesleriyle karşılandı.
Atatürk ilk Cumhurbaşkanı seçildi
Cumhuriyet’in ilan edilmesinin ardından aynı gün Cumhurbaşkanlığı seçimi yapıldı.
Gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı oldu.
Atatürk, Cumhurbaşkanı olarak TBMM kürsüsünden yaptığı ilk konuşmasını, “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.” sözleriyle tamamladı.
Yeni yönetim sisteminde ilk hükümeti kurma görevi İsmet Paşa’ya verilirken, Fethi Bey TBMM Başkanlığına seçildi.
29 Ekim, 1925 yılında millî bayram oldu
Cumhuriyet’in ilanı, 29 Ekim 1923 gecesi ve takip eden günlerde halk tarafından kutlandı.
26 Ekim 1924’te yayımlanan kararnameyle Cumhuriyet’in ilanının 101 pare top atışı ve çeşitli etkinliklerle kutlanması kararlaştırıldı.
19 Nisan 1925’te kabul edilen düzenlemeyle 29 Ekim, millî bayram olarak kabul edildi.
Atatürk’ün 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü’nde açıkladığı tarihî kararın üzerinden 103 yıl geçerken, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun yıl dönümü olarak kutlanmaya devam ediyor.
